از وقتى كه روسها در سال 1883 راه ترانزيت آزاد را از طريق قفقاز بسته‌اند ترديدى نيست كه نزديك‌ترين راه حمل كالاى تجارتى به تبريز است ، ولى احتمال نمىرود كه راه مسافرى بشود مگر آنكه مسافر علاقه‌مند باشد كه قلعهء ترك واقع در ارزروم را كه در سر راه است بازديد و يا بخواهد كه در حين عبور وضع ارامنه و كردها را مطالعه بكند . « 1 » جادهء تفليس - تبريز - راه سوم همان است كه واردات و صادرات روس از آنجا حمل‌ونقل مىشود و همچنين بوسيلهء عدهء كثيرى از مسافران كه از طريق تفليس به تبريز مىروند مورد استفاده قرار مىگيرد . به اين ترتيب كه از جلفا كه در كنار رودخانهء ارس واقع و سرحد ايران و روسيه است عبور مىكنند سابقا تفليس مبدأ اين خط سير براى تمام مسافران بود كه از طريق خشكى مىآمدند « 2 » ولى از موقعى كه خطآهن در كوههاى قفقاز كشيده‌اند ايستگاه اكستافه كه در پنجاه ميلى مشرق تفليس واقع شده است مبدأ عزيمت مىباشد از همانجائى كه مسافر قطار

--> ( 1 ) - اين موضوع را سرهنگ استيوارت ( 1835 ) در كتاب « خاطرات يكى از ساكنان شمال شرقى ايران » صفحات 138 - 76 و ش . تكيه ( 1832 ) در شرحى راجع به ارمنستان و ايران جلد اول و م . واگنر ( 1843 ) « مسافرتهائى در ايران » مجلدات دوم و سوم و آرم وامبرى ( 1862 ) در كتاب « ايران سرزمين ائمه » بيان نموده‌اند . فهرست منزل‌هاى كاروانى بين طرابوزان و تبريز و مدت مسافرت از روى ساعت بين هركدام ( ساعت تركى يا ميزان از لحاظ وقت درست نقطهء مقابل فرسخ ايرانى است كه ميزان از روى مسافت است مثلا حركت يك حيوان باربر در ساعت به شرح زير است : طرابوزان حويزليك 6 ساعت خمس كل 5 ارداب 8 گمش‌خانه 5 مراد خان 5 كدراك 5 باىبورت 6 كوپ‌داغ خان 6 آش قلعه 9 ايليچا 8 ارزروم 3 حسن قلعه 6 عمراكوم 5 دلىبابا 6 طيار 5 ملا سليمان 7 قره كليسا 7 تشلىچاى 5 ديادين 6 قزل‌ديزه 5 اواجيك ( مرز ايران ) 5 قرآئينه 7 رورووا 6 پره 6 خوى 3 سيد حاجى 5 نسيه 6 ديزا خليل 7 ميانه 6 تبريز 3 جمع 172 ساعت . يا به حساب سه ميل در ساعت 516 ميل . سرهنگ استيوارت اين مسافت را در سال 1835 ، 490 ميل محاسبه كرده بود . ( 2 ) - شرح مسافرت از تفليس به تبريز در سفرنامهء شاردن 1671 و سفرنامهء دوم جى . بى . موريه 1814 و كتاب سرهنگ استوارت 1835 به نام خاطرات يك نفر ساكن شمال ايران و كتاب خاطرات يك مأمور سياسى . ايستويك ( 1860 ) و كتاب اى . اچ . مونزى 1865 بنام « مسافرتى از راه قفقاز » و مقالهء هوتوم شيندلر 1881 در مجلهء ايران‌شناسى چاپ برلن و مادام ديولافوا ( 1881 ) در كتاب ايران و اچ - بيندر ( 1884 ) در كتاب كردستان درج شده و نويسندهء اخير شرح درستى دربارهء مسافرتى كه اكنون بوسيلهء خطآهن به اكستافه و با وسيلهء نقليه‌اى به جلفا و با چاپار تا تبريز برگزار مىشود نوشته است .